De aarde is ziek en de ziekte heet mens

Henk Manschot. Blijf de aarde trouw. Pleidooi voor een Nietzscheaanse terrasofie.

images-5

Het feit dat we met zoveel mensen op de aarde wonen en de grenzen bereiken van haar beheer, maakt dat we ons meer en meer bewust zijn dat we in ecologisch opzicht met elkaar verbonden zijn.

We lazen met de groep een boek dat op zoek gaat naar de onderliggende vragen van het milieuprobleem. De schrijver komt tot de stelling dat het tijd is voor een ecologische solidariteit en een wereldburgerschap dat daar gestalte aan geeft. Een nieuw stap in moreel bewustzijn van mensen. Niet langer staat daarin de mens centraal, maar het proces van het leven. Doel van de schrijver is te komen tot een hedendaagse ecologische filosofie.

De bron van zijn onderzoek is het boek Also Sprach Zarathustra van Friedrich Nietzsche en zijn omgang met de aarde. Hij komt tot de volgende drie thema’s:

  1. Een filosofie van de aarde vraagt dat moderne mensen zich verbinden met de aarde en de natuur. Het gaat niet om filosoferen, maar leven en denken bij elkaar te houden en op elkaar te betrekken.
  2. Dit gaat over de relatie tot het gebied waarin we wonen en leven . In het cultuurbegrip van Nietzsche gaat het om de bemiddeling tussen mensen en het stukje aarde waar ze leven. De interactie tussen de gemeenschap en het stukje aarde om hen heen. Denk aan het beheer, de rituelen en feesten, gewoonten en tradities.
  3. Het derde thema is ons beeld van de aarde. Ontzield en te gebruiken of als levende entiteit, ontzagwekkend, anders, groot, die zich niet laat toe-eigenen. Nietzsche laat zien hoe hij relatie zoekt met de aarde.

Opzet van het boek

In deel een beschrijft Manschot hoe Nietzsche stopt met zijn baan als hoogleraar en besluit filosoof te worden. Zijn insteek is het overdag maken van lange wandelingen in de Alpen in de zomer en in de winter langs de Italiaanse kust. ’s Avonds schrijft hij zijn boeken. Tijdens één wandeling heeft Nietzsche een spirituele overstijgende ervaring die van grote invloed is op zijn verdere leven. In zijn filosofie komt de aarde, het landschap, de planten en dieren steeds meer centraal te staan. Manschot leest Also sprach Zarathustra (1883-1885) met een ecologische blik en bezoekt ook de plekken waar Nietzsche gewandeld en gewoond heeft. Het tweede deel ‘Eigentijdse beschouwingen’ is meer gericht op het huidige milieudebat en filosofen als Latour en Sloterdijk worden gebruikt om de gedachten van Nietzsche aan te vullen. Manschot grijpt terug op drie vragen die de klassieke filosofische scholen bezig houden: de relatie van de mens tot zichzelf; de relatie van mensen tot elkaar; en de relatie van de mens tot de kosmos, het omliggende universum. Steeds komt de vraag terug hoe het persoonlijke leven zich verhoudt tot de omliggende wereld. De moderne filosofie breekt volgens de schrijver met dit denken en neemt de kosmos niet langer alsbyfuel uitgangspunt, maar individuele vrijheid en onafhankelijkheid. Het universum is voortaan een neutrale werkelijkheid. Deze visie op de mens als beginpunt van denken en handelen wordt door de verlichting verder uitgebouwd en leidt tot een discours over menselijke emancipatie, ontwikkeling en intermenselijke sociale rechtvaardigheid. Als gevolg van deze ontwikkeling zou je kunnen zeggen, ontwikkelt ook het zogenaamde antropoceen en de daarbij horende te grote ecologische footprint.

Centrale begrippen.

De grondhouding van Nietzsche is volgens Manschot o.a. te duiden met behulp van de volgende begrippen ( P. 125) Ze komen het hele boek terug. aarde-trouw-1

aarde-trouw-2

Met genealogische analyse wordt een zelfonderzoek bedoeld waarbij eerlijk het eigen denken en handelen wordt bekeken. Experimenteel leven: Bij Nietzsche staat dit begrip altijd in betrekking tot de eigen levenswijze. Het terrein ben jezelf, je eigen manier van doen en laten, je manier van voeden, kleden, van reizen, van werken en ontspannen, relaties aangaan, enz. Het verbindt deze manier van leven met een nieuwe manier van ‘kennen’, van filosoferen. P. 111-112. Beleven. Dit begrip heeft betrekking op de ervaring van het ondergaan van de natuur, het landschap, de omgang met dieren. Het is een voorstadium van kennis. Zie ook de bespreking van het boekje van Merleau Ponti. Zie.
Toekomstgerichtheid is volgens Manschot een jezelf verantwoorden ten opzichte van toekomstige generaties. Nietzsche is hier zeer scherp op de tegenkant van individualisering. Het gaat hem om een andere visie op het leven. Het proces van individualisering snijdt mensen namelijk los van generaties waarmee ze verbonden zijn. Het maakt mensen eenzaam. Vanuit het perspectief van de Bovenmens gaan mensen de band met generaties weer ontdekken als wezenlijke dimensie van een geaarde levenswijze. Individualisme leidt tot isolement en toe versmalde opvattingen over wat de mens gelukkig maakt. De mens moet zich los maken – draad voor draad- uit het hemd van aanspraken. (P.133). Zingeving is voor Nietzsche het ontwikkelen van een nieuwe relatie tot de aarde, een manier van leven in overeenstemming met de natuur. Dat is de richting voor de toekomst. Daarbij is de mens een brug en geen doel. p.125. Moreel handelen. Nietzsche is afkerig van een moreel vingertje, maar nodigt uit om na te denken over een verder liggend doel. Bij hem: De grote gezondheid. Zich zelf transformeren: Manschot haakt hier aan bij het debat over levenskunst tussen van Tongeren-Dohmen. Van Tongeren volgt Nietzsche en stelt dat er geen orde in deze wereld is. Vanuit dat besef moeten we een tweede houding of blik op het leven ontwikkelen: het besef van fragiliteit en futiliteit. Geloof, hoop en liefde zetten hem aan om seculiere invullingen van die woorden te zoeken: dankbaarheid, vergeving en liefde. Maar bij van Tongeren ziet Manschot weinig aandacht voor de relatie tot de aarde. Volgens hem zou de relatie tot de aarde juist tot kernthema in de filosofie gemaakt moeten worden.

Herwaardering van het lokale perspectief.

gaia-7

In dit hoofdstuk worden er door Manschot een paar scherpe onderscheiden en omkeringen gemaakt. ‘Indigeneus people’ betekende oorspronkelijk onbeschaafde volken. Dit is door de etnologie omgebogen naar volken die leven met een sterke verbondenheid met het land waar ze van oudsher op geleefd hebben en die ze vorm geven in hun eigen specifieke kenmerkende cultuur. Manschot gaat verder en stelt dat toekomstgericht leven creatieve verbindingen schept en gericht is op het in stand houden van lokale cultuur en ecologisch bewustzijn. Hij munt dit in het begrip ‘becoming indigeneus’. Een strategie van experimenteel leven op dit terrein. ‘Waar de economische globalisering geleidt wordt door een logica van belangen en winsten, voedt het inlanderschap het bewustzijn van lokale verantwoordelijkheid in planetair perspectief’. In die visie staat niet de afkomst of bloedverwantschap, maar de toekomst gerichte verantwoordelijkheid centraal. Het is een open gemeenschap: open kwaliteit samenstelling van haar leden en open kwaliteit invulling van lokale verantwoordelijkheid. Iedereen die dit ideaal onderschrijft kan ‘inlander’ worden. Ten tweede is het herstel van de oorspronkelijke cultuur of verleden niet het doel. P.160

Antropoceen en Gaia. Komen tot een ecologische kosmologie.

gaia4

In het laatste hoofdstuk maakt Manschot de balans op en komt tot zijn ‘terra-sofie’. Hij vergelijkt het beeld van Nietzsche over de aarde met het door de wetenschappers gemunte begrip Gaia en beschrijft de overeenkomsten en verschillen. En vervolgens doet hij hetzelfde met het mensbeeld van Nietzsche ‘de Bovenmens’ en het mensbeeld van de moderniteit.

Het zijn de wetenschappers die een nieuw begrip introduceren om de situatie van onze planeet en onze relatie met die planeet te duiden. Het begrip Gaia wordt gevuld met de volgende betekenissen:

    • Het is een macht die onze begrippen te buiten gaat.
    • De aarde is een transcendente entiteit van seculiere aard, terwijl we meenden het transcendentie overwonnen te hebben
    • Een seculiere macht van onbekende grootte.
    • De aarde blijkt een actor te zijn die we niet begrijpen als we actorschap definiëren vanuit de menselijke maakbaarheid.
    • Sloterdijk: aarde is het enige wezen dat een categorisch imperatief afdwingt waar alle mensen zich aan te houden hebben.

Manschot ziet het zoeken van deze Gaiadenkers als een bijdrage aan de genealogische analyse van de relatie tussen mensen en de aarde. Wat opvalt zijn de gevoelens van onvermogen en onwetendheid. Dit leidt soms onvermijdelijk tot ‘einde van de wereld’ gedachten. Hij citeert de Franse filosoof Latour die stelt dat wetenschappelijke informatie niet voldoende is om nieuwe houdingen ten opzichte van de toekomst van de aarde te ontwikkelen. Nodig zijn aanvullende bijdragen van menswetenschappen, politiek, kunsten en filosofie. De moderne cultuur heeft ons niet voorbereid op wat nu voor ons ligt. De aarde is ziek en de ziekte heet mens. Nodig zijn nieuwe denkkaders. En ecologische wetenschapskritiek moet wezenlijk onderdeel gaan worden van de kritiek op de moderniteit. De relatie mens-aarde verschijnt in de genealogische diagnose als een enorme krachtmeting. De keuze die Latour formuleert is modernisering of ecologie. Gewoon gezegd: wie de diagnose begrijpt van onze tijd gaat de weg op van een ecologische mens- en wereldoriëntatie.

Overeenkomsten en verschillen Aarde en Gaia

gaia1

Aarde. Door Nietzsche wordt de aarde voorgesteld als de bron van leven waarmee mensen zich weer moeten gaan verbinden. De aarde heeft twee kwaliteiten: a. de natuur om ons heen waarmee we met lijf en ziel verbonden zijn. b. het is de werkelijkheid die op ons af komt. Deze laat steeds nieuwe aspecten zien bij elke stap die we zetten. Een open figuur die ons wenkt vanuit de toekomst. In onze zoektocht naar de Aarde zullen we nieuwe ervaringen en inzichten opdoen in onze zoektocht naar de Aarde. Zo wordt de Aarde tot een teken, figuur, een naam. Hieraan koppelt Nietzsche het mensbeeld van een op weg gaan, een ‘gebeuren’ dat alle vermogens en verlangens van mensen mobiliseert en aanspreekt maar nimmer fixeert. Het op weg gaan naar de Aarde mobiliseert de mens in heel zijn existentie.

Gaia.mother_earth_by_novembro Door de wetenschap weten we veel meer over alle factoren, processen en trends die op dit moment spelen, maar ook wat de trends zijn. De aarde als levende entiteit ofwel het dossier aarde. De krachten op aarde zijn veel groter dan de mens, maar de bestaansvoorwaarden voor mensen worden wel bedreigd en daarmee het voortbestaan van de mensensoort. Volgens Latour is de taak van de filosofie om mensen te confronteren met de werkelijkheid, en naast een goed zicht op de factoren die de toekomst van de aarde vorm geven ook andere manieren van voorstellen en verbeelden te helpen maken. Doel: mensen niet alleen cognitief, maar ook emotioneel, en spiritueel te helpen zich met de situatie te verbinden. Veel wetenschappelijke kennis bereikt niet de grote groep mensen. Daarom zijn andere media hard nodig. Het begrip Gaia introduceert een visie op de aarde waarin de aarde zich toont als een levende entiteit, waarvan het leven van mensen een klein onderdeel is.

Verschillen:gaia5 Manschot ontdekt een aantal interessante paradigmatische verschillen in tussen de wijze hoe de twee begrippen Aarde en Gaia gehanteerd worden en uitgewerkt. Allereerst het startperspectief. Tegenover elkaar staat het macroperspectief van de Gaiadenkers versus de ‘belevingspositie’ van de enkeling en de lokale gemeenschap. De keuze voor dit perspectief is belangrijk omdat het Gaia perspectief gemakkelijk machteloos maakt terwijl juist de verbinding van mensen met de locale natuur, de aarde een enorme kracht geeft. Een tweede verschil is de rol van wetenschappelijke kennis. Door vanuit wetenschap te kijken kom je in een ‘crisisvertoog’ terecht. Dreiging, ondergang, defaitisme. Nietzsche gebruikt wel kennis, en benadert de aarde als object, maar benoemt dit als eenzijdig. Het kan nooit alle facetten laten zien die het contact met de Aarde los maakt. Ofwel: wetenschappelijke kennis is belangrijk, maar niet de enige bron van kennis over de aarde. Hij, Nietzsche zoekt een wijdere horizon over de ‘Aarde’. In zijn oeuvre pleit hij voor een nieuwe postmoderne kosmologie, dwz. een terrasofie als kader voor een nieuw zelfverstaan, een visie waarin de mens niet meer vanuit zichzelf gedefinieerd wordt. Tenslotte als derde verschil gaat het er bij Nietzsche om de relatie tussen mens en aarde in relationele termen te definiëren. De Aarde is oorsprong en einde. Mens zijn is teruggaan naar die oorsprong. De Aarde is de nooit definitief ingevulde betekenaar. (empty signifier) Dus niet God, maar de Aarde als laatste instantie. Dit operationaliseert Nietzsche door de natuur in te trekken. Hij is daarin fenomenoloog avant la lettre.

Overeenkomsten en verschillen het mensbeeld

De bovenmens.nietzsche-zwart-1280x800 De horizon voor de mens is bij Nietzsche ‘de Bovenmens’. Dit staat tegenover ‘de laatste mens’: de meest afzichtelijke afstotelijke persoon. De Bovenmens is degene die wegtrekt uit de stad van de mensen. Een ander aspect is het lijf van de mens: ongevormd, chaotisch, samenspel van driften, instincten, emoties, fantasieën, lusten en willen. Volgens Manschot probeert Nietzsche tegen de heersende moraal in te gaan en de ‘brute’ laag in de menselijke existentie filosofisch toegankelijk te maken. Het gaat hem om een dubbele transformatie. a. durf jezelf los te maken uit het keurslijf van de morele, religieuze burgerlijke of andere gedaante van modern mens zijn, waarin je bent gesocialiseerd en waarmee je jezelf hebt geïdentificeerd. (romantisch ik ideaal) b. herstel het contact met een genaturaliseerd lijf en hervorm, transformeer en stileer je potenties in de richting van de aarde. Deze transformatie heet in Also sprach Zarathustra de weg opgaan van de Bovenmens.

De antropos We zijn ver verwijderd van het beeld van een mensheid, een subject met een

gemeenschappelijke universeel erkende moraal. Als het gaat om de ecologische footprint benadering dan zijn er grote verschillen tussen landen en bevolkingsgroepen. (ook in Nederland tussen rijk en arm) Hoe deze ongelijkheid aan te pakken? De geologen die het begrip Antropoceen lanceerden kwamen met het idee van een wereldregering die de verantwoordelijkheid krijgt om beslissingen te nemen. Latour  co2apleit er voor om een nieuw type diplomatie te ontwikkelen die partijen uitnodigt om in gesprek te gaan. Hij noemt dit compositionisme.

Verschillen Antropos en Bovenmens. Nietzsche richt zijn appèl nooit op de mensheid als geheel. Het begint met de basis: de directe ervaring en de directe leefomgeving. Dit is de basis voor verder nadenken over moreel en politiek denken. Het basisperspectief voor verandering bij Nietzsche is de persoonlijke betrokkenheid bij de aarde. De omslag op persoonlijk niveau verbindt hij met een cultuuromslag en vervolgens richting vorming en opvoeding. Het Bovenmens-perspectief leidt tot nieuwe vormen van verwantschap en verbondenheid. Via de verbondenheid met de aarde wordt gewerkt aan een soort planetaire solidariteit. Latour komt tot de simpele vraag: Ben je voor of tegen de aarde? Wil je wel of niet vast houden aan de moderne identiteit en gedragspatronen. De kortste formulering van het mensbeeld van Nietzsche is: ik ben een bewoner van de aarde en ‘Blijf de aarde trouw’. Het gaat hier om de groep mensen die in hun levensstijl de aarde voortdurend in het vizier hebben. Kosmopolitische inlanders. Mensen die besef hebben van hun planetaire verantwoordelijkheid. Dit is gevat in het begrip ‘Grote gezondheid’. Het is: op weg gaan, toekomstgericht, struikelend, roekeloos, argonouten van het ideaal, gevaarlijk gezond, een wereld rijk aan prachtig vreemds, vreselijks en goddelijks dat onze bezitsdrang als onze nieuwsgierigheid geheel buiten zichzelf zijn niet meer te verzadigen is. Hoe zouden we genoegen kunnen nemen met de tegenwoordige mens. p. 180

Ecologische kosmologie. Nietzsche had niet de kennis die wij nu hebben, maar wel een kritische blik op de gaia3grondslagen van de moderne cultuur. Hij tekent een horizon en in de hiërarchie van waarden zet hij ‘Grote gezondheid’ bovenaan. (en niet vrijheid, macht of nihilisme) Het gaat niet om overleven maar om ‘leven’. Een positief uitgangspunt dat vraagt om steeds opnieuw zoeken, formuleren uitproberen. Dit levert voor mensen van deze tijd dilemma’s op. Want we zijn gehecht aan vrijheid en autonomie. Nietzsche echter houdt vast aan zijn leidmotief van worden wie je bent, je eigen leven leiden, doen wat je werkelijk goed doet en gelukkig maakt. Maar aan de andere kant vindt hij dat de mens pas zijn oriëntatie en bestemming vindt als hij zichzelf ziet als schakel in een groter proces van het leven dat ook in zijn mysterieuze potenties wordt verkend. De spanning tussen vrijheid en natuur, tussen individu en deel van het grotere geheel krijgt bij hem een nieuwe invulling. Manschot:

  • De romantische natuurbeleving van Nietzsche kan conservatief uit pakken- krampachtig vast houden wat je hebt- , maar zijn basisidee is dat ook de natuur zal blijven veranderen onder invloed van mensen. Hij is procesdenker. Zijn vragen: welke waarden laten mensen zich in hun ‘experimenteel leven’ leiden. Bij hem: het streven waarin mensen en natuur elkaar versterken in hun vitaliteit en weerbaarheid. Creativiteit is nodig als het gaat om de spanning tussen respect voor de natuur en de consequenties van menselijk handelen.
  • Hij neemt ons mee het belang van het zoeken naar een balans tussen lokale en globale belangen en naar de waarden die in dat proces van vitaal belang zijn. Met name het belang van aandacht voor pluraliteit en diversiteit in het proces van het leven. Daarom bij hem aandacht voor lokale cultuur. Dit staat in spanning met globalisering en grootschaligheid.
  • Nietzsche zoekt naar een nieuwe insteek voor het humanisme. Ze moet zichzelf doelen stellen die boven het particuliere geluk van het eigen leven uitstijgen en het leven op aarde in zijn volle breedte tot horizon en waarde verheffen. In de figuur van de Bovenmens komen de beide aspecten van een omslag samen: overwinnen van een mens gecentreerd denken en het scheppen van een toekomst waarin mensen zichzelf ontwerpen als verantwoordelijke bewoners die de planeet delen met al het andere dat op aarde leeft. p. 185.

Uit het gesprek

  • boekaszIn de eerste ronde kwam naar voren dat enkelen geprobeerd hadden Also sprach Zarathustra te lezen, maar dat dit complex was. Door het boek van Manschot, al staan er niet heel veel citaten in, gaat het boek meer leven. Een ander pakte het citaat van Obama over we zijn de eerste generatie en de laatste generatie die iets aan klimaatverandering kan doen. Deze persoon vond dit een vijf voor twaalf benadering die hij in zijn leven al vaker voorbij had zien komen. Hij las een column voor uit de NRC: Niet bang voor het antropoceen. Weer een ander zag veel raakvlakken tussen de benadering van de Aarde van Nietzsche met de oosterse filosofie. We herkenden allemaal de beleving van natuur door te wandelen of te fietsen en wat dit met je doet qua loskomen, creatief denken enz.
  • Enkele thema’s
    • Een van de thema’s in het boek is de transformatie naar een ander soort mens: De Bovenmens. De oude waarden passen niet meer. De burgerlijke mens in zijn comfortzône. De mens die is vervreemd van de natuur. De Wikipediapagina over het boek zegt: ‘We zijn op weg dat te worden wat we bedoeld zijn te worden (de übermensch), maar we zijn er nog lang niet’; Nietzsche stelt dat er méér achter de werkelijkheid zit dan wij, als tussenstadium tussen aap en übermensch, in eerste instantie denken. De waarheid is grootser en de mens zal grootser worden; pas als übermensch zal de mens zijn ware bestemming weten te hebben gevonden. Maar dan moet de huidige mens wel de moed tonen om zich tot übermensch (de ware bestemming van de mensheid) op te willen richten. Dit kan bereikt worden door zich alles opnieuw af te vragen en uit te stijgen boven de dierlijke emoties’.
    • Iets dergelijks is volgens enkelen van ons ook aan de hand met religie. Er is geen bovenwereld meer of een leven na dit leven. Het accent ligt op het individu en de concreetheid van het leven. Dit leven hier. Tegelijkertijd is Nietzsche er van overtuigd dat de mens religieuze beelden nodig heeft en gebruikt hij in zijn boek de figuur van Zarathustra, een profeet en daarnaast beelden die sterk op het evangelie lijken.
    • We hebben een discussie over het tijdbeeld van Nietzsche: lineair of cyclisch? In het beeld van de Aarde die vanuit de toekomst op ons af komt ( stormen, opwarming) en waar we als mensen op moeten reageren lijkt het tijdsbeeld lineair. Ook het beeld van deze mens als tussenfase tussen dier en Ubermensch lijkt lineair te zijn. Tegelijkertijd zit er in de beleving van de seizoenen een cyclisch opvatting.
    • Onvermijdelijk kwam het gesprek ook op je eigen leefstijl en keuzes die resulteren in je footprint. In hoe we met elkaar het boek bespreken nemen we elkaar niet de maat. Maar we hebben wel uitgewisseld wat voor een ieder de keuzes zijn. Wel of niet vliegen, de open haard aansteken enz. Een filosofiegroep is wat anders dan een levensstijl groep. Toch speelt hier wel een vraag op de achtergrond. Beschouw je filosoferen als het vergaren van kennis en begrippen of is het ook zoals bij de Griekse scholen een oefenen in te ontdekken wie je zelf bent qua denken en gedrag, je relatie onderzoeken met anderen en in de lijn van dit boek je eigen relatie met de wereld, de aarde?
    • Opvallend is dat we niet spreken over het thema ‘becoming indigeneus’, het belang van het lokale bewustzijn, het denken in land en cultuur dat eigenlijk de basis is van de uitspraak: Blijf de aarde trouw. Mogelijk denken we als moderne mensen eerder globaal dan lokaal.
    • Tenslotte kwam kort aan de orde dat mede door toedoen van de zus van Nietzsche, die nationaal socialistische sympathieën had, dat zijn ideeën in dat perspectief werden gelezen. Heel pijnlijk omdat Nietzsche zich juist sterk verzette zich tegen de verheerlijking van de Duitse Geest en de nationalistische en populistische tendensen. (p. 63)doel-2050

Het boek van Manschot gaat over de onderliggende keuzes die t.a.v. het hedendaags vraagstuk van omgaan met de aarde spelen. Het boek is op twee manieren interessant. Het biedt een goede introductie in een aantal aspecten van het denken van Nietzsche, maar het is ook een goede start als je verder wilt nadenken over een ecologische filosofie. In de recensies wordt het kritisch besproken omdat het mogelijk  Nietzsche te veel misbruikt om een hedendaags thema aan te kaarten. De tweede kritiek is dat het boek weinig concreet is als het gaat om aanbevelingen voor gedrag of de politiek.

In de blog Wat heeft de aarde nodig, kijk ik naar mijn ecologische voetafdruk, de partijen in het debat en de door hen gebruikte ‘frames’ als het gaat om het duurzaamheid discussie.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s