Pierre Hadot Filosofie als manier van leven

kaft boek hadotIn dit bijzondere boek laat de Franse schrijver Hadot zijn licht schijnen op een kant van de filosofie die niet erg bekend is. De centrale stelling van Hadot is dat filosofie op de eerste plaats een manier van leven is , en wel één
• die wordt gekenmerkt door een existentiële keuze voor een ‘leven naar de geest’;
• die wordt begeleid door een betoog waarin dat leven wordt uitgelegd en gerechtvaardigd; en
• die wordt gecultiveerd door een heel stelsel van geestelijke oefeningen die helpen bewerkstelligen waar het om gaat in dat leven; dat leven is namelijk
• gericht op een radicale transformatie van het ik of het zelf.

Voor ons als westerse rationele denkers komt dit vreemd, religieus en therapeutisch over, maar Hadot laat door het hele boek zien dat ook na de Griekse scholen in de geschiedenis van de filosofie er denkers waren die wezen op de relatie tussen denken en gedrag en het oefenen van wijsheid.

Het tweede opmerkelijke dat Hadot aantoont is dat de christelijke denkers aan het begin van de jaartelling de belangrijkste kenmerken van de Griekse scholen overnamen en integreerden in een christelijke levensstijl.

Het boek is opgebouwd in drie delen: 1. De platonische definitie van de filosoof. Hier komen aan bod de opkomst van het begrip filosoferen, de figuur Socrates en de definitie van de filosoof in de tekst van Plato Symposium. 2. De filosofie als manier van leven  beschrijft de afzonderlijke scholen: Plato en de academie, de school van Aristotelis en de overige scholen Cynisme, Pyrrho, Epicurisme en Stoicisme. Hier ook een uitgebreid hoofdstuk over de geestelijke oefeningen die de scholen hanteerden 3. Breuk, middeleeuwen en nieuwe tijd. In dit deel wordt het Christendom als nieuwe vorm van openbaring behandeld, de Romeinse denkers als Seneca en Marcus Aurelius en de rol van de filosofie in de loop van de geschiedenis tot aan nu.athene-header

De Hellenistische scholen 
Hadot behandelt in dit hoofdstuk de scholen die na de dood van Socrates ontstaan. Hij laat zien dat er, naast de inhoudelijke verschillen, ook veel overeenkomsten te zien zijn. Centraal staat dat het gaat om een stijl van leven die geoefend wordt en een aantal leerstelligheden. Hadot wijst op de grote coherentie van de uitgangspunten die deze scholen drie eeuwen lang hebben vorm gegeven. Het gaat om vier scholen met leraren en leerlingen. Hadot voegt aan de Academy ( Plato), het Lyceum (Aristoteles), Epicurisme en Stoïcisme,, nog twee manieren van leven toe nl. Het Pyrronisme (ook wel scepticisme) en het Cynisme. De overeenkomst van de groepen is het zoeken naar wijsheid, vanuit een bepaald uitgangspunt. De Wijsheid die gezocht wordt is zoeken naar een soort van gemoedsrust. Zo bekeken lijkt filosofie op soort van therapie tegen zorgen, angsten en menselijke ellende. Het gaat om de onderliggende manier van kijken en waardeoordelen te onderzoeken en te veranderen. Denken en doen.
Maar er zijn ook grote verschillen. Hadot noemt het verschil in onderwijsmethode, de wijze van onderricht geven en argumenteren en de onderliggende systematiek van de stroming.
Vervolgens behandelt hij de afzonderlijke scholen en groepen.
citaat marcus aureliusIn het hoofdstuk filosofische scholen in de tijd van het Romeinse keizerrijk wordt duidelijk dat de bestudering van de oude geschriften van de scholen n de verschillende delen van het Romeinse rijk meer scholastiek wordt. De verbinding tussen de kennis en praktisch leven, zoals dat getraind werd in de scholen lijkt te verdwijnen. Toch blijft naast het geven van commentaar op de oude teksten, de dialoog met de leraar een belangrijk element. Interessant is de beschrijving van de geestelijk leiders die een breed palet laten zien van behoefte aan een verdiept leven. Als voorbeeld de Pythagoreers. Groepen van aanhangers kenmerkten zich door vegetarisme, een ascetisch leven, bepaalde kledij en onthouding. Alles gebaseerd op een verzameling grondbeginselen. (Akousmata).

Geestelijke oefeningen

Het hoofstuk dat gaat over de geestelijke oefeningen is zeer interessant en roept associaties op met wat we kennen vanuit de christelijke spiritualiteit, het boeddisme en vormen van bewustzijn-therapie zoals mindfulness. Een aantal kenmerken:

  • het accent ligt op geestelijke oefening om zo te benadrukken dat niet meer het lichaam bepaalt wat ik wil doen. De persoon neemt door middel van training zelf de leiding. (van de transformatie) Dit oefenen van zelfbeheersing krijgt vorm in het betrachten van matigheid en dagelijks zelfonderzoek ten aanzien van hartstochten en begeerten. Het gaat er niet om het lichaam of de wereld te ontkennen, maar om vrij te worden van irrationele verlangens en emoties en zo gemoedsrust te verwerven.
  • De zelfbeheersing is ook zichtbaar in de nederigheid waarmee een leerling zich onderwerpt aan de leraar, maar ook het besef van de grote natuur of de kosmos. Dit om zich zo te bevrijden van subjectieve pretenties. Het grote ideaal van wijsheid is niet haalbaar, maar je leerling kan door te oefenen proberen dichtbij dit ideaal te komen.images

Paul van Tongeren vat in zijn reflectie op het boek van Hadot, de twee kanten van de geestelijke oefeningen samen. 1. de overwinning van de hoogmoed van het eigen ik en 2. het leren kennen van de orde van het grote geheel waarin men staat. Anders gezegd: Zonder de ascese van de matigheid en de nederigheid staat het ik zijn eigen ware grootheid in de weg. Volgens van Tongeren is hier een grote overeenkomst te zien met de mystieke ervaringen van de christelijke traditie.

Christendom als vervolg op de filosofische levensfilosofie.
Hadot laat zien dat er een brug is tussen de klassieke Griekse filosofie en het christelijk denken dat zich langzamerhand ontwikkeld in het begin van de jaartelling. Twee voorbeelden. Het begrip logos betekende in de Griekse tijd: woord, betoog of rede. Met name de stoïcijnen stelden logos voor als rationele kracht besloten in de natuur en ieder individu. Johannes stelt in zijn evangelie Jezus, Zoon van God, voor als de logos, de rede die de wereld schept en zo een brug slaat naar de Griekse scholen.  Een tweede voorbeeld is de analogie tussen de Griekse scholen en de opkomst van het monastieke leven. Kluizenaars en groepen die door eenvoudig te leven zichzelf verbeterden en zich religieus verdiepten. Dit aandacht besteden aan jezelf zo schrijft Hadot betekent de rationele beginselen van denken en handelen in onszelf opwekken, die God in onze zielenheeft gelegd. Het is een waken o er onszelf, onze geest en ziel. Dit betekent een voortdurende praktijk van gewetensonderzoek door het doen geestelijke oefeningen schrijven, onthouding enz. Volgens Hadot sluit dit naadloos aan bij de praktijken van de Platoonse en Stoicijnse scholen.
Dat het christelijke leven zo goed aansluit bij het Griekse denken komt omdat Philosophia ‘manier van leven’ betekent. Door dit woord te gebruiken werden praktijken en gedragingen van de wereldse filosofie ingebracht. Door de grote invloed van het christendom werd filosofie een hulpwetenschap van de theologie. Door de opkomst van universiteiten in de grote steden en de grote nadruk op de filosofie van Aristoteles  en met name zijn dialektiek, zijn theorie van de kennis en zijn fysica ontstond in de middeleeuwen een grote aandacht voor de bestudering van de teksten van deze filosoof. Zijn aanpak van leraar en commentator kreeg de naam Scholastiek. Zo ontwikkelt zich het dominante beeld van de filosoof als louter geïnteresseerd in conceptuele kennis en theoretische beschouwing. Toch laat Hadot zien dat er ook nevenstromingen waren die wel de nadruk legden op de samenhang tussen de denkbeelden en de praktijk van de filosoof.

sokrates
Leven als filosoof.
Hadot daagt de lezer uit. Wat zou dit moeten zijn? Hoe kan je dat vorm geven? Filosoof zijn wil  zeggen ‘de wereld opnieuw leren zien’. Een wijze van denken dat ons in staat stelt ons in anderen te verplaatsen en onze vooringenomenheid achter ons te laten. Volgens de denkwijze van de Griekse scholen gaat dit door:
– het doen van oefeningen
– het leven in een groep. (Academy)
– gebruiken van de denkmethodiek van de Hellenistische scholen.
– gebruiken van de fundamentele houdingen die achter de scholen zitten.
Gevaren
– geen genoegen nemen met een filosofisch betoog alleen. Er zit een kloof tussen mooie uitspraken en de werkelijke beslissing om van leven te veranderen.
– denken dat je zonder filosofische beschouwing kunt leven. Het is een permanent onderzoeken van gedrag en denken.
– leven en denken zonder de zorg voor anderen, de vraagstukken in de de samenleving. De opdracht is verstandig op te treden en te leven volgens de norm die de idee van de wijsheid is. In een citaat van Marcus Aurelius:

Je moet niet hopen de Staat van Plato te stichten. Wees tevreden als er een beetje vooruitgang is en denk niet dat het iets gerings is om zelfs dat tot stand te brengen.

hoofd hadotNawoord.
Hierin maakt de schrijver duidelijk dat aan filosoferen altijd een keuze, een wil of verlangen aan vooraf gaat.  De begeerte verwekt de gedachte.  Pas daarna start het denken en zoeken naar wijsheid. Volgens Hadot gaan het praktische en theoretische samen op.  P.268. De vragen waar het in de filosofie om gaat zijn die van: hoe moet ik leven. Wat moet ik doen? Wat mag ik verwachten? Wat is de mens?

Uit de bespreking

  • Hadot heeft als historicus een bijzonder overzichtelijk boek geschreven dat veel informatie geeft en goed als naslagwerk gebruikt kan worden als het gaat om de griekse filosofische scholen. Ook laat hij goed de ontwikkeling van de filosofie zien in de loop van de geschiedenis en hij onderbouwt zijn stelling goed.
  • Naast theoretisch zijn ook de geestelijke oefeningen interessant. Ze nodigen je uit om ze in het gesprek van de groep zelf toe te passen. Zoals bijv. de socratische methode.
  • Uit de levensloop van Hadot (zie van Tongeren) wordt iets zichtbaar van zijn motief om met deze thematiek bezig te zijn. Hadot was r.k. priester en is na een aantal jaren uit het ambt gestapt. Zijn achtergrond helpt hem om de brug te slaan tussen de christelijke traditie en Griekse filosofische scholen. En dat doet op een prettige zoekende manier.
  • Het boek is goed te lezen, maar bevat zoveel informatie dat het zinvol is twee bijeenkomsten over de bespreking te doen.

Zie ook Paul van Tongeren

2 reacties

  1. Hello! I could have sworn I’ve visited this website before but after looking at a few of the articles I
    realized it’s new to me. Nonetheless, I’m
    definitely delighted I discovered it and I’ll be book-marking
    it and checking back often!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s